Chụp người khác: hỏi trước, cảm ơn sau

Chợ phiên như chợ Phố Cáo ở vùng Đồng Văn họp sáu ngày một lần, từ sáng sớm tới trưa. Người ta đến chợ để mua bán, gặp họ hàng, uống rượu, ăn sáng. Một nhóm khách cầm máy đứng chắn trước sạp hàng là một nhóm người cản việc.

• Đứng ở rìa chợ và chụp toàn cảnh trước; ảnh toàn cảnh không cần hỏi từng người và thường kể chuyện tốt hơn.
• Mua một thứ gì đó trước khi xin chụp người bán; một cuộc trò chuyện ngắn mở ra nhiều hơn một cái giơ máy.
• Chụp tay và việc làm: tay cân hàng, tay đan, tay buộc ngựa. Ảnh không lộ mặt, ít làm phiền, và nói nhiều về nơi đó.
• Trang phục dân tộc là đồ mặc hằng ngày hoặc đồ đi chợ, không phải phục trang. Đừng yêu cầu người ta tạo dáng.
• Nhà ở là không gian riêng. Không bước vào sân, vào nhà, không chụp qua cửa sổ khi chưa được mời.

Trong bản làng, các nghi lễ của gia đình và dòng họ — cúng, ma chay, cưới hỏi — không phải là sự kiện du lịch. Nếu được mời, hỏi rõ được chụp phần nào; nếu không được mời, đừng tới gần.

Theo Luật Trẻ em 2016 (số 102/2016/QH13), trẻ em là người dưới 16 tuổi. Luật bảo vệ quyền bí mật đời sống riêng tư của trẻ: việc công bố thông tin về đời sống riêng tư của trẻ cần sự đồng ý của cha mẹ, người chăm sóc, và trẻ từ đủ 7 tuổi trở lên còn phải được chính trẻ đồng ý. Theo bài của Luật sư Việt Nam, Nghị định 56/2017/NĐ-CP cũng yêu cầu sự đồng ý của cha, mẹ, người chăm sóc và trẻ từ đủ 7 tuổi khi đăng hình ảnh, thông tin của trẻ lên mạng.

Một vụ được Tạp chí Tòa án nhân dân đưa tin năm 2020 cho thấy hậu quả: một phòng khám dùng ảnh một em bé trên tờ rơi quảng cáo khi chưa xin phép; gia đình yêu cầu ngừng dùng ảnh, thu hồi tờ rơi và bồi thường, dẫn Điều 32 Bộ luật Dân sự.

• Hỏi cha mẹ hoặc người đi cùng trước; với trẻ đủ lớn, hỏi cả trẻ.
• Không chụp trẻ đang tắm, thay đồ, khóc, bị đánh mắng, hoặc trong hoàn cảnh khó khăn để làm ảnh “cảm động”.
• Không chụp đồng phục, tên trường, cổng nhà kèm khuôn mặt trẻ.
• Trên mạng, làm mờ mặt trẻ khi không có sự đồng ý rõ ràng.
• Không cho kẹo, tiền để trẻ đứng tạo dáng; việc đó có thể khuyến khích trẻ ra đường xin quà thay vì đi học.

1. Người trong ảnh đã đồng ý chưa, và đồng ý cho việc gì: chụp, hay cả đăng công khai?
2. Ảnh có cho thấy nơi ở, tên, trường học, biển số của họ không?
3. Chú thích có tôn trọng không: không dùng chữ như “lạc hậu”, “nghèo khổ” để gọi người khác.
4. Có dùng ảnh cho quảng cáo, tài trợ không? Nếu có, Điều 32 yêu cầu trả thù lao trừ khi có thỏa thuận khác.
5. Nếu người trong ảnh nhắn yêu cầu gỡ, bạn có gỡ ngay được không?

Khi người có hình ảnh cho rằng bị dùng sai, Điều 32 cho họ quyền yêu cầu Tòa án buộc thu hồi, tiêu hủy, chấm dứt sử dụng và bồi thường. Gỡ ngay khi được yêu cầu thường rẻ hơn tranh cãi.